W historii lotnictwa znajduje się szczególny epizod: opowieść o jedynym w swoim rodzaju samolocie wyczynowym, nazwanym Bulldog. Zamysł dla tej konstrukcji, zaprojektowanej i zbudowanej w 1932 roku przez Roberta Halla do udziału w wyścigach lotniczych, wziął się zapewne w wydarzeniach sprzed roku. To właśnie wtedy, między 29 sierpnia a 7 września 1931 roku, na miejskim lotnisku w Cleveland w stanie Ohio, podczas prestiżowych zawodów National Air Races, prawdopodobnie rozpoczął się łańcuch zdarzeń, który doprowadził do powstania samolotu wyjątkowego w świecie wyścigów lotniczych.
Trzeba pamiętać, że wydarzenie organizowane w okresie Wielkiego Kryzysu lat ’30 pod nazwą National Air Races było dziesięciodniową sensacją, wyznaczającą najwyższe światowe standardy imprez lotniczych dzięki niezwykłym pokazom, rozmachowi, długości trwania i ogromnej frekwencji. Uroczystości inauguracyjne rozpoczynały się paradą w centrum miasta.
Źródło: Cleveland National Air Races https://clevelandhistorical.org
Codzienny harmonogram lotów obejmował pokazowe loty akrobacyjne, konkurs lądowań z wyłączonym silnikiem, loty szybowców, wiatrakowców i sterowców, konkursy skoków spadochronowych, pokazy wojskowe i wyścigi samolotowe w kilku kategoriach. I właśnie wyścigi na trasie zamkniętej stanowiące ukoronowanie imprezy dostarczały kibicom najwięcej emocji.
Cleveland, National Air Races 1931
Nowością wyścigów w 1931 roku były Shell Trophies Speed Dash, czyli zawody kwalifikacyjne, w których uczestnicy musieli osiągnąć prędkość nie mniejszą niż 200 mil na godzinę na 3-kilometrowej prostej przed trybunami. Spełnienie tego warunku uprawniało pilotów – mężczyzn do wyścigu Thompson Trophy, a pilotów – kobiety do wyścigu Aerol Trophy. Najważniejszym wydarzeniem był Thompson Trophy – wyścig o puchar Thompsona, typu „każdy z każdym” na zamkniętej, wyznaczonej trasie składający się z pięciu okrążeń.
The International Team
Pierwotnym zamysłem organizatorów Thompson Trophy Race było, aby uczynić z tego wydarzenia wyścig międzynarodowy. Al Williams, jeden z najznakomitszych oraz wpływowych lotników amerykańskich tamtego okresu udał się do Europy, aby zachęcić czołowych pilotów ze starego kontynentu do udziału w tym wyścigu. I chociaż nie znalazł się pilot ani zespół z Europy gotowy do wzięcia udziału w rywalizacji, to wyprawa Williamsa zakończyła się sukcesem. Udało mu się bowiem przyciągnąć kilku najwybitniejszych, europejskich lotników do udziału w solowych pokazach towarzyszących tej wielkiej imprezie.
Do Cleveland w 1931 roku przybyli: Bolesław Orliński z Polski, Ernst Udet z Niemiec, Mario de Bernardi z Włoch, Richard Atcherley z Anglii i Alois Kubita z Czechosłowacji.
Od lewej: Mario de Bernardi, Bolesław Orliński, Al Wiliams, Ernst Udet, Alois Kubita, źródło: foto z albumu National Air Races 1931, dla Dorothy Hester od Dorothy i Vernon Cady
Ta piątka pilotów stworzyła ”Zespół Międzynarodowy”, którego uczestnicy zostali przyjęci w Białym Domu w Waszyngtonie przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Herberta Hoovera.
Ogrody Białego Domu: Bolesław Orliński po prawej stronie prezydenta USA Herberta Hoovera, trzymającego kapelusz; źródło: A day at the Air Races, https://www.atcherley.org.uk
Zgodnie z ustaleniami, piloci Zespołu Międzynarodowego nie planowali udziału w wyścigach, jednak rozumiano, że jest to stosowna okazja, aby zaprezentować swoje wybitne umiejętności lotnicze oraz wypromować samoloty przywiezione z macierzystych krajów. Piloci wykonywali zatem w Cleveland codziennie 10 minutowe pokazy. Do legendy przeszły na przykład popisy Ernsta Udeta, który podnosił skrzydłem z murawy chusteczkę do nosa oraz wykonywał wiązanki akrobacyjne po wyłączeniu silnika, zakończone lądowaniem w wyznaczonym miejscu.
Zachwyt widzów wywoływały także pokazy Polaka: ich nadzwyczajna brawura i dynamika manewrów. Orliński na prototypie samolotu myśliwskiego PZL P.6, polskiej produkcji według projektu Zygmunta Puławskiego, ze skrzydłami ukształtowanymi na podobieństwo skrzydeł mewy, w układzie zwanym też „płatem Puławskiego” lub „polskim płatem”, zaprezentował tam po raz pierwszy nieznaną za oceanem figurę akrobacyjną, tzw. korkociąg przekładany, nazwany tam wtedy polskim.
Bolesław Orliński w Cleveland; źródło: foto z albumu National Air Races 1931 dla Dorothy Hester od Dorothy i Vernon Cady
29 sierpnia – 7 września 1931: dni chwały Gee Bee Z i PZL P.6
Firma Granville Brothers Aircraft, będąca jednym z głównych pretendentów do zdobycia prestiżowego pucharu Thompson Trophy, wystawiła do udziału w wyścigach dwa samoloty i dwóch pilotów. Jednym z nich był Robert Hall, główny inżynier i konstruktor i jednocześnie pilot firmy. Na tę imprezę Hall zaprojektował Gee Bee Model Z nazwany „City of Springfield” – rewolucyjny pod względem koncepcji aerodynamicznej samolot wyścigowy, napędzany pierwszym z silników gwiazdowych o dużej mocy Pratt & Whitney R-985, zapewniający maksymalnie 535 KM, który jak się okazało zmiótł konkurencję w tych zawodach.
Źródło foto: Cleveland National Air Races https://clevelandhistorical.org
5 września Hall poleciał Gee Bee Z do zwycięstwa w wyścigu General Tire and Rubber Trophy, a inny znakomity pilot drużyny – Lowell Bayles tymże samolotem następnego dnia odniósł ostateczne zwycięstwo w wyścigu o puchar Thompson Trophy, uzyskując prędkość 236.239 mph czyli ponad 380 km/h.
Źródło foto: Cleveland National Air Races https://clevelandhistorical.org
W tym samym biegu Robert Hall pilotował Gee Bee Model Y i skończył na 4. pozycji.
Można przyjąć, że Robert Hall obserwował w Cleveland inspirujące pokazy Orlińskiego na PZL P.6. Jako czołowy konstruktor w świecie wyścigów lotniczych tamtych lat oglądał z zainteresowaniem na wskroś nowoczesny płatowiec PZL i nie mógł nie zauważyć, że samolot cechujący się oryginalnym układem mewiego płata, wyposażony w silnik o mocy 450 KM, osiąga prędkość bliską 300 km/h, co oznacza, że jest jednym z najszybszych prototypów samolotów myśliwskich w tamtym okresie.
Cleveland 1931, PZL P-6 z Bolesławem Orlińskim za sterami. W tle widoczny pylon wyznaczający trasę wyścigów samolotowych.
źródło: forum Modelarstwo z pasją https://www.pwm.org.pl
Cleveland 1931, Bolesław Orliński pozuje przed PZL P-6 źródło: forum Modelarstwo z pasją https://www.pwm.org.pl
1932 rok – na drodze od Granville Brothers do Springfield Aircraft
Po zakończonych zawodach, pomimo sukcesów w wyścigach lotniczych Granville Brothers Co. miał trudności z wypłacaniem pensji Hallowi, który spodziewając się pierwszego dziecka, rezygnuje z pracy u braci Granville i rozpoczyna własną działalność w The Springfield Aircraft Co. Prowadzi różne projekty budowy samolotów i chce wrócić do wyścigów lotniczych, ale ma problemy z uzyskaniem funduszy od Springfield Air Racing Association, stowarzyszenia przyznającego fundusze, które wspiera bardziej wpływowych braci Granville. Późną wiosną do Halla zwracają się: nowojorski playboy i pilot Russell W. Thaw oraz finansistka Marron Price Guggenheim. Thaw chce wkroczyć do świata wyścigów lotniczych i pragnie, aby projektant zwycięskiego Gee Bee Z z 1931 roku zbudował mu najlepszy samolot na sezon 1932. Hall przyjmuje zlecenie. Tworzy projekt maszyny w oparciu o układ płatowca PZL P.6, widzianego niedawno, która ma być napędzana silnikiem Pratt & Whitney Wasp o mocy 535 koni mechanicznych z nowym, eksperymentalnym śmigłem o regulowanym skoku firmy Hamilton Standard. Tempo było niezwykłe: prace rozpoczęto wiosną a samolot został ukończony 15 sierpnia 1932 r. Jego właścicielka, pani Guggenheim, nazwała go „Bulldog”. Nowa maszyna odbyła swój pierwszy lot z Hallem za sterami następnego dnia, 16 sierpnia 1932 roku.
Bulldog 15 sierpnia 1932 r.; źródło: https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Przez następny tydzień Thaw prosi o liczne modyfikacje konstrukcji. Są one związane głównie z powiększeniem steru kierunku, a potem także statecznika pionowego wraz ze sterem.
Bob Hall w trakcie prób z powiększonym sterem kierunku, a następnie powiększonym statecznikiem i sterem; źródło:https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Poza kłopotami ze statecznością, dodatkowe komplikacje pojawiają się, gdy w nowym silniku Pratt & Whitney odkrywane są wycieki i problemy z ciśnieniem oleju. Po pospiesznych naprawach, testach, Hall przekazuje samolot Russellowi Thaw 26 sierpnia 1932 r.
Tego samego dnia Thaw leci samolotem na swoje rodzinne lotnisko, Roosevelt Field Long Island, Nowy Jork. Ma tam zrobić krótki postój przed udaniem się do Kalifornii na start wyścigu długodystansowego o puchar Bendixa. Po przybyciu do Nowego Jorku, Thaw oznajmia prasie, że nie jest zadowolony z Bulldoga i odmawia lotu samolotem w zawodach.
Kontrakt Thawa z Hallem stanowił, że tylko on lub wybrany przez niego pilot może latać Bulldogiem. Wyglądało na to, że nowy samolot nie będzie latał w wyścigach w 1932 roku. Hall spędza następne 48 godzin próbując przekonać Thawa i Guggenheim, aby pozwolili mu latać tym samolotem. Ostatecznie Guggenheim udziela Bobowi zgody na lot Bulldogiem do Cleveland.
Cleveland, National Air Races 1932
Dopiero po przybyciu na miejsce Hall otrzymuje pozwolenie na udział w wyścigach od organizatorów.
źródło foto:https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Po wprowadzaniu modyfikacji usterzenia i naprawach silnika w rekordowo krótkim czasie w poprzednim tygodniu, teraz w Cleveland, Hall i jego zespół zabierają się do pracy, próbując udoskonalić i przygotować maszynę do wyścigów. Hall lata Bulldogiem w Shell Speed Dashes, wydarzeniu kwalifikacyjnym do najważniejszego wyścigu Thompson Trophy. Bulldog jest wystarczająco szybki, aby się zakwalifikować, ale też znacznie wolniejszy od rywala Gee Bee R-1 zbudowanego przez jego byłych pracodawców, Granville Brothers według projektu nowego projektanta Pete’a Millera.
źródło foto:https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Na sugestię pilota zespołu braci Granville, Jimmy’ego Doolittle’a, Hall usuwa oryginalny układ wydechowy Bulldoga i zastępuje go typowym kolektorem na dzień przed terminem najważniejszego wyścigu o PucharThompsona, a pogoda uniemożliwia przeprowadzenie testów tego wieczoru. Rano Hall testuje samolot w kolejnej próbie speed dashów. Odkrywa, że Bulldog stał się wolniejszy po zmianach w układzie wydechowym. Nie ma już czasu, aby przywrócić pierwotny układ wydechowy przed wielkim wyścigiem.
Na linii startowej: z przodu Hall Bulldog, za nim: GeeBee „R-1” Jimmy Doolittle’a, GeeBee „R-2” Lee Gehlbach’a; źródło: https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Wyścig Thompsona rozpoczyna się z Hallem i jego Bulldogiem na czele, ale wkrótce wyprzedza go Doolittle na Gee Bee R-1. W miarę postępu wyścigu Hall stwierdza, że samolot zwalnia, nawet gdy zwiększa obroty silnika. Stopniowo wyprzedzają go czterej inni zawodnicy, tak, że kończy na 6. pozycji w klasyfikacji generalnej z miejscem tuż poza nagrodą pieniężną.
Od lewej: Wedell Williams, Gee Bee R-1, Hall Bulldog; źródło: https://i0.wp.com/hallbulldog.com
Hall spekuluje, że śmigło Hamilton Standard uległo awarii i uniemożliwiło mu uzyskanie optymalnej wydajności silnika Wasp, a także uznaje, że utrata prędkości spowodowana zmianą wydechu w ostatniej chwili, spowodowała różnicę między zajęciem 5. miejsca i wygraniem nagrody pieniężnej lub powrotem do domu z pustymi rękami.
Zirytowany Hall opuszcza Cleveland i wraca do Springfield. Ponieważ nie jest właścicielem Bulldoga, zostawia go w Cleveland. Jakiś czas później silnik i śmigło Bulldoga zostają zwrócone producentom, ponieważ oba były wypożyczone na wyścigi. Pozostałości samolotu zostają zdemontowane i sprzedane na złom.
Robert Hall oprócz legendarnych dokonań w okresie lat ’30 w wielkich amerykańskich wyścigach lotniczych, w późniejszym okresie związał się na wiele lat z producentem samolotów Grumman, w którym pełnił funkcję inżyniera i pilota doświadczalnego. Pracował przy F4F Wildcat, G-21 Goose w 1937 r., XP-50 w 1941 r., F6F Hellcat w 1942 r., F7F Tigercat w 1943 r. i F8F Bearcat w 1944 r. Odegrał istotną rolę w projektowaniu myśliwców odrzutowych F9F Panther, F9F Cougar, F10F Jaguar i F11F Tiger oraz samolotu Gulfstream I. Przeszedł na emeryturę z Grummana w 1970 r. Robert Hall zmarł w 1991 roku.
Myśl, że konstrukcja rewelacyjnego i oryginalnego w tym czasie myśliwca PZL P.6 oraz niezwykły pokaz kunsztu lotniczego w wykonaniu Bolesława Orlińskiego w Cleveland w 1931 roku, mogły stanowić dla Roberta Halla źródło inspiracji przy tworzeniu Bulldoga, ma charakter hipotetyczny i choć nie znaleziono dla niej jednoznacznego potwierdzenia, zbieżność wydarzeń w czasie i miejscu sprawiają, że wydaje się ona całkiem prawdopodobna.
Artur Caban
Bibliografa i materiały źródłowe:
https://i0.wp.com/hallbulldog.com
https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Hall_(aircraft_designer)
Archiwa L.A. Times, artykuł z dnia 27 lutego 1991 r.
https://hallbulldog.com/about/the-original-bulldog/
Cleveland National Air Races https://clevelandhistorical.org
Album fotografii pt.: National Air Races 1931, dla Dorothy Hester od Dorothy i Vernon Cady
A day at the Air Races, https://www.atcherley.org.uk
forum Modelarstwo z pasją https://www.pwm.org.pl
